در گفتگویی با مهندس مسعود مهرشاد و مهندس مجتبی شفیعی
راهحلهای نوری یکپارچه در نوسازی و ساخت ورزشگاههای مدرن
در سالهای اخیر، توسعه زیرساختهای ورزشی در کشور با سرعت بیشتری دنبال شده است. ساخت و نوسازی ورزشگاهها دیگر تنها به ایجاد سکوها، چمن یا سازههای معماری محدود نمیشود و کیفیت تجهیزات فنی به یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی یک ورزشگاه حرفهای تبدیل شده است. در این میان، سیستم روشنایی جایگاهی ویژه دارد و میتوان آن را یکی از اصلیترین عوامل تأثیرگذار بر کیفیت یک مجموعه ورزشی دانست.
روشنایی ورزشگاه تنها ابزاری برای روشن کردن زمین مسابقه نیست، بلکه یکی از مهمترین زیرساختهایی است که بر کیفیت برگزاری رویدادهای ورزشی، تجربه تماشاگران و استانداردهای بینالمللی تأثیر میگذارد. این گزارش با نگاهی به اهمیت نورپردازی در ورزشگاههای مدرن، نقش فناوریهای نوین، الزامات فنی و روند نوسازی زیرساختهای روشنایی در ایران را بررسی میکند. در همین راستا، مجتبی شفیعی، معاونت تحقیق و توسعه و مسعود مهرشاد، معاونت اجرایی شرکت گلنور، با تکیه بر دانش فنی و تجربه عملیاتی خود، به تشریح چالشها، ضرورت طراحی اصولی و تأثیر روشنایی استاندارد بر آینده ورزشگاهها پرداختهاند.
فراتر از یک ابزار؛ روشنایی به مثابه هویت ورزشگاه
بسیاری از افراد، روشنایی ورزشگاه را صرفاً ابزاری برای دیده شدن زمین مسابقه میدانند؛ در حالی که در مهندسی مدرن، نقش نور بسیار فراتر از این نگاه ابتدایی است. به گفته مسعود مهرشاد، روشنایی مناسب بخشی از هویت یک ورزشگاه و یکی از عوامل مؤثر در کیفیت برگزاری رویدادهای ورزشی به شمار میرود. زمانی که هزاران تماشاگر در ورزشگاه حضور دارند و میلیونها نفر مسابقه را از طریق تلویزیون، پلتفرمهای آنلاین و رسانههای دیجیتال دنبال میکنند، کیفیت نور مستقیماً بر تجربه مخاطبان تأثیر میگذارد.
تنوع در نیازهای طراحی نیز یکی از چالشهای بزرگ این بخش است. به تشریح مسعود مهرشاد، در استادیومهای ورزشی بسته به ابعاد و نوع پروژه، روی هر برج روشنایی ممکن است بین ۱۰ تا ۷۰ چراغ نصب شود. از آنجا که در طراحی مهندسی، زوایای تابش و مکان قرارگیری تکتک چراغها با یکدیگر متفاوت است، هر پروژکتور باید آزادی حرکت در جهات مختلف داشته باشد؛ موضوعی که به عقیده او، حساسیت و دقت کار اجرا را به شدت بالا میبرد.
الزامات پخش تلویزیونی و استانداردهای بینالمللی
امروزه استانداردهای بینالمللی فوتبال و سایر ورزشهای حرفهای، توجه ویژهای به موضوع روشنایی دارند. یکنواختی نور، شدت روشنایی مناسب، کنترل خیرگی، نمایش صحیح رنگها و فراهم کردن شرایط مطلوب برای تصویربرداری حرفهای از مهمترین معیارهایی هستند که در طراحی و اجرای سیستمهای روشنایی ورزشگاهی مورد توجه قرار میگیرند.
به تأکید مجتبی شفیعی، نورپردازی مناسب علاوه بر بهبود دید بازیکنان، داوران و عوامل اجرایی، نقش مهمی در افزایش ایمنی مسابقات و ارتقای کیفیت پخش تلویزیونی دارد. او معتقد است با پیشرفت فناوریهای تصویربرداری و افزایش کیفیت پخش مسابقات، اهمیت روشنایی استاندارد بیش از گذشته شده است؛ چرا که امروزه بسیاری از مسابقات با کیفیت HD و 4K پخش میشوند و کوچکترین ضعف در سیستم روشنایی میتواند بر کیفیت تصاویر خروجی تأثیر منفی بگذارد. به همین دلیل در ورزشگاههای مدرن دنیا، روشنایی به عنوان یکی از زیرساختهای اصلی مجموعه در نظر گرفته میشود و برای طراحی آن مطالعات دقیق فنی انجام میشود.
مجتبی شفیعی در ادامه به نیازهای نوری مسابقات بزرگ اشاره کرده و میگوید: در استادیومهایی که قرار است رقابتهای بینالمللی تحت نظارت فیفا یا ایافسی (AFC) برگزار شود، به حداقل ۲۰۰۰ لوکس روشنایی نیاز است. به همین خاطر، سیستمهای روشنایی باید به گونهای طراحی شوند که پاسخگوی دقیق این حجم از شار نوری و کیفیت پخش تصویری باشند.
هوشمندسازی و انعطاف در معماری نور
یکی از شاخصههای اصلی نورپردازی در پروژههای تراز اول، سازگاری تجهیزات با معماریهای مختلف استادیومی و قابلیتهای کنترلی آنهاست. مجتبی شفیعی با اشاره به ویژگیهای نسل جدید چراغهای استادیومی (مانند چراغ فراز) تبیین میکند: استادیومهای مدرن بسته به طراحی سازه، به روشهای متفاوتی برای جانمایی نور نیاز دارند؛ این تجهیزات پتانسیل نصب بر روی برجهای روشنایی مرتفع و یا نصب مستقیم بر روی لبه سقف استادیوم (مشابه الگوی اجرایی ورزشگاه پارس) را دارا هستند.
او در خصوص پیادهسازی سناریوهای هوشمند نوری میافزاید:
«قابلیت دیم شدن (کاهش و افزایش هوشمند شدت نور) و کنترل از طریق پروتکل تخصصی DMX، دست طراحان و مجریان پروژه را باز گذاشته است. با این فناوری میتوان در زمانهای بین دو نیمه بازی، مراسمهای افتتاحیه، اختتامیه یا ایونتهای مختلف فرهنگی و ورزشی، سناریوهای جذاب رقص نور و مدیریت پویای شدت روشنایی را پیادهسازی کرد که این امر جذابیت بصری و اتمسفر استادیوم را به شکل چشمگیری ارتقا میدهد.»
زنجیره تأمین واحد در روشنایی ورزشگاهی؛ پوشش کامل پروژه از زمین چمن تا فضاهای اداری
به گفته مجتبی شفیعی، یک استادیوم مدرن ساختاری چندوجهی است که علاوه بر زمین مسابقه، بخشهای اداری، سالنهای کنفرانس و فضاهای رفاهی وسیعی را در خود جای میدهد. او با تاکید بر رویکرد راهحل جامع (Comprehensive Solution) معتقد است که تأمین همزمان پروژکتورهای غولپیکر استادیومی و چراغهای تخصصی اداری (Indoor) توسط یک زنجیره واحد، هماهنگی فنی پروژه را تضمین کرده و دغدغه کارفرمایان را در مدیریت، اجرا و یکپارچهسازی سیستمهای روشنایی به حداقل میرساند.
به تشریح مسعود مهرشاد، فضاهای اداری و داخلی ورزشگاهها به چراغهایی با کنترل خیرگی بالا و طراحی مدرن نیاز دارند که بتوانند پا به پای سیستمهای بیرونی، راندمان انرژی کل سازه را بهینهسازی کنند. به کارگیری یک زنجیره تأمین واحد برای کل پروژه، نه تنها هویت نوری یکپارچه و مدرنی در سرتاسر استادیوم خلق میکند، بلکه بازدهی اقتصادی پروژه را ارتقا داده و فرآیند تعمیر و نگهداری را در آینده به شدت تسهیل مینماید.
فناوری روشنایی رشد گیاه (Grow Light)؛ رکن نوین نگهداری از چمن استادیومها
امروزه تعریف روشنایی در استادیومهای تراز اول دنیا، ابعاد زیستی و نگهداری از ابنیه را نیز در بر میگیرد. مسعود مهرشاد با اشاره به اهمیت حفظ کیفیت سطح بازی خاطرنشان میکند:
«یکی از چالشهای بزرگ در استادیومهای مدرن، به ویژه استادیومهای سرپوشیده یا دارای سایهاندازهای عمیق سقف، عدم دسترسی چمن طبیعی زمین مسابقه به نور کافی خورشید است. امروزه به عنوان یکی از اصول کلیدی در ساخت و نگهداری ورزشگاههای حرفهای، در زمانهای تاریکی و عدم برگزاری مسابقه، از سیستمهای روشنایی تخصصی رشد گیاه (Grow Light) برای بهبود، تقویت و بازسازی ساختار چمنهای طبیعی استفاده میشود. ورود شرکت گلنور به حوزه طراحی و تولید چراغهای رشد گیاه، عملاً زنجیره تأمین فنی صادرشده برای استادیومها را کاملتر از گذشته کرده و به کارفرمایان این امکان را میدهد که حیاتیترین بخش زنده استادیوم—یعنی چمن مسابقه—را نیز تحت استانداردهای نوری مدرن حفظ کنند.»
روند نوسازی و ورود فناوریهای نوین به استادیومهای ایران
به باور مسعود مهرشاد، ورزشگاههای ایران نیز در سالهای اخیر مسیر مهمی را در حوزه نوسازی زیرساختهای روشنایی آغاز کردهاند. بسیاری از ورزشگاههای کشور طی سالهای گذشته با سیستمهای روشنایی قدیمی فعالیت میکردند؛ سیستمهایی که علاوه بر مصرف انرژی بسیار بالا، هزینههای نگهداری قابل توجهی داشتند و در بسیاری از موارد دیگر پاسخگوی استانداردهای جدید نبودند.
در این میان، ورود فناوری LED و نسل جدید پروژکتورهای ورزشگاهی تحول بزرگی در این حوزه ایجاد کرده است. به گفته مجتبی شفیعی، این فناوری امکان دستیابی به سطوح بالاتر روشنایی را فراهم میکند و در عین حال مصرف انرژی را به شدت کاهش میدهد. طول عمر بیشتر تجهیزات، کاهش هزینههای تعمیر و نگهداری، کیفیت بهتر نور و قابلیت کنترل دقیقتر و منعطفتر، از جمله مزایایی هستند که باعث شدهاند امروزه بیشتر پروژههای جدید به سمت استفاده از این فناوری حرکت کنند. به عنوان مثال، در سیستمهای مدرن، قابلیت تنظیم زاویه نصب برای ماژولهای مختلف به صورت مجزا یا متمرکز وجود دارد که محاسبات ایستایی سازه و بازدهی نوری را به شکل چشمگیری بهبود میبخشد.
یکی دیگر از چالشهای سنتی در استادیومها، تنظیم دقیق پروژکتورها پس از نصب روی برجهای روشنایی مرتفع بود. مجتبی شفیعی با اشاره به یک راهکار نوین در این بخش توضیح میدهد: امروزه برای راحتی بیشتر در زمان نصب، طراحان «ایمینگ پوینتها» (Aiming points) یا همان نقاط هدف را روی کف ورزشگاه مشخص میکنند. با استفاده از سیستمهای مجهز به لیزر داخلی، تکنسینها میتوانند در همان ارتفاع بالای برج، نقطه هدف روی چمن را به راحتی نشانه بروند و تنظیمات دقیق زاویه پروژکتور را بدون خطا انجام دهند.
چشمانداز آینده؛ میزبانی رقابتهای حرفهای
در نهایت، مسعود مهرشاد معتقد است یکی از مهمترین مزایای نوسازی سیستم روشنایی ورزشگاهها، فراهم شدن شرایط مناسب برای میزبانی مسابقات ملی و بینالمللی است. ورزشگاهی که از استانداردهای روز روشنایی در تمامی بخشهای داخلی، خارجی و حتی بستر زیستی (چمن) خود برخوردار باشد، میتواند شرایط مطلوبتری برای برگزاری رویدادهای حرفهای، پخش تلویزیونی با کیفیت بالا و حضور تماشاگران فراهم کند. در چنین شرایطی، سیستم روشنایی دیگر تنها ابزاری برای روشن کردن زمین مسابقه نیست، بلکه به عاملی برای ارتقای کیفیت کل رویداد ورزشی و توسعه زیرساختهای ملی تبدیل میشود.